วิธีส่งไฟล์ Excel ให้ผู้ใช้ใน Laravel ตามขนาดของรายงาน

ปุ่ม Export ที่ใช้ได้ดีตอนข้อมูลยังน้อย มักเริ่มมีปัญหาเมื่อระบบใช้ไปสักปี กดแล้วหน้าเว็บหมุนนาน สุดท้ายได้หน้า 504 หรือไฟล์ที่เปิดไม่ขึ้น ส่วนใหญ่ไม่ได้มาจากตัว package ที่ใช้เขียนไฟล์ แต่มาจากทางที่ไฟล์เดินไปถึงผู้ใช้ ซึ่งมีให้เลือกอยู่สามทาง

สามทางที่ไฟล์เดินไปถึงผู้ใช้#

รายงานแบบไหน	ทางที่เหมาะ	ผู้ใช้เห็นอะไร
ไม่กี่พันแถว เสร็จในไม่กี่วินาที	ดาวน์โหลดใน request (Excel::download, response()->download)	กดแล้วได้ไฟล์ทันที
หลายหมื่นแถว แต่เขียนทีละแถวได้ และเสร็จก่อนหน้าเว็บหมดเวลา	streamDownload ส่งออกไปตอนเขียน	ไฟล์เริ่มดาวน์โหลดเร็ว แล้วค่อย ๆ โหลดจนจบ
ใช้เวลาหลายนาที ดึงข้อมูลจากระบบอื่น หรือรายงานประจำที่ตั้งเวลาไว้	ส่งเข้าคิว แล้วแจ้งเมื่อเสร็จ	ได้ข้อความว่ากำลังทำ แล้วได้ลิงก์ อีเมล หรือไฟล์ในโฟลเดอร์กลาง

ทางแรกง่ายสุดและพอสำหรับรายงานส่วนใหญ่ ปัญหาจะเริ่มเมื่อเวลาที่ใช้สร้างไฟล์ยาวกว่าที่หน้าเว็บรอได้

หน้าเว็บรอได้ไม่นานอย่างที่คิด#

request หนึ่งครั้งผ่านหลายชั้นกว่าจะถึง PHP และทุกชั้นมีเวลารอของตัวเอง ชั้นที่สั้นที่สุดคือชั้นที่ตัดก่อน

• Cloudflare ถ้าเว็บอยู่หลัง Cloudflare จะรอคำตอบจากเซิร์ฟเวอร์ประมาณ 100 วินาที เกินนั้นผู้ใช้จะได้ error 524
• nginx รอ PHP-FPM ตาม fastcgi_read_timeout ซึ่งค่าเริ่มต้นคือ 60 วินาที
• PHP หยุดสคริปต์ตาม max_execution_time และหยุดเมื่อใช้ memory เกิน memory_limit

ที่ผ่านมาเราก็มักแก้ด้วยการเพิ่ม set_time_limit(0) กับ ini_set('memory_limit', -1) ไว้ในปุ่ม Export ก็ใช้ได้นะ แต่แค่ย้ายปัญหาไปที่ชั้นอื่น nginx หรือ Cloudflare จะตัดไปก่อนอยู่ดี และ -1 เปิดให้ request เดียวกิน memory จนเครื่องช้าทั้งเครื่อง เมื่อรายงานเริ่มใช้เวลาเกินครึ่งนาที ควรเปลี่ยนเป็นทางที่สองหรือสาม

streamDownload ส่งไฟล์ออกไประหว่างเขียน#

streamDownload ของ Laravel ให้เราเขียนข้อมูลลง output ไปเรื่อย ๆ แทนการสร้างไฟล์ทั้งก้อนให้เสร็จก่อน (เอกสาร Laravel) เบราว์เซอร์เริ่มรับไฟล์ตั้งแต่แถวแรก ทางนี้ใช้ได้กับ writer ที่เขียนทีละแถว เช่น fputcsv, league/csv หรือ OpenSpout ส่วน PhpSpreadsheet ต้องสร้างทั้งไฟล์ใน memory ก่อนเขียนออก จึงได้ประโยชน์จากทางนี้น้อย (เรื่อง memory ของแต่ละ package อยู่ใน โพสต์เรื่อง memory ตอน export)

return response()->streamDownload(function () use ($query) {
    $writer = new \OpenSpout\Writer\XLSX\Writer();
    $writer->openToFile('php://output');

    foreach ($query->lazy() as $order) {
        $writer->addRow(\OpenSpout\Common\Entity\Row::fromValues([
            $order->number, $order->customer_name, $order->total,
        ]));
    }

    $writer->close();
}, 'ยอดขาย-'.now()->format('Y-m-d-Hi').'.xlsx');

จุดที่ต้องรู้คือ streaming ช่วยเรื่อง memory แต่ไม่ได้ทำให้เวลารวมสั้นลง ถ้าทั้งไฟล์ใช้สามนาที Cloudflare ก็ยังตัดที่ 100 วินาที ผู้ใช้จะได้ไฟล์ที่ขาดกลางทางและเปิดไม่ขึ้น ใช้ทางนี้กับรายงานที่ใหญ่แต่ยังเร็ว ส่วน วิธีเขียนด้วย OpenSpout อยู่อีกโพสต์

ส่งเข้าคิวแล้วแจ้งผู้ใช้เมื่อไฟล์พร้อม#

ปุ่ม Export แค่ส่งงานเข้าคิว แล้ว job เป็นคนเขียนไฟล์และแจ้งผู้ใช้

ปุ่ม Export จะสร้าง job แล้วตอบผู้ใช้ทันทีว่ากำลังทำรายงาน ส่วน worker ในคิวค่อยดึงข้อมูลและเขียนไฟล์ จะใช้เวลากี่นาทีก็ไม่เกี่ยวกับหน้าเว็บอีกแล้ว Laravel Excel มีให้ทั้ง Excel::queue() และ Excel::store() ใน job ของเราเอง (เอกสาร Laravel Excel)

พอไฟล์เสร็จ ทางแจ้งผู้ใช้ที่เราใช้บ่อยมีสี่แบบ

• ลิงก์ดาวน์โหลดที่หมดอายุเอง สร้างด้วย URL::temporarySignedRoute() หรือ Storage::temporaryUrl() (signed URL) ลิงก์ส่งต่อให้คนนอกไม่ได้นานเกินกำหนด
• แนบไฟล์ไปกับอีเมล เหมาะกับไฟล์ไม่กี่ MB ไฟล์ใหญ่ส่งเป็นลิงก์ดีกว่า เพราะ mail server ส่วนมากจำกัดขนาดไฟล์แนบ
• วางไฟล์ในโฟลเดอร์กลาง เช่น SharePoint หรือแชร์ไดรฟ์ของบริษัท เหมาะกับรายงานประจำที่หลายฝ่ายเปิดดู
• บอกในหน้าเว็บว่าไฟล์พร้อมแล้ว ให้หน้าเว็บ poll ถามสถานะทุกไม่กี่วินาที (Livewire มี wire:poll และ Inertia มี polling) พอเสร็จก็เริ่มดาวน์โหลดให้เลย

อย่างระบบรายงานจาก SAP ที่เราทำให้ลูกค้า รายงานส่วนใหญ่รันตามเวลาที่แต่ละฝ่ายตั้งไว้ แล้ววางไฟล์ลง SharePoint พร้อมส่งอีเมล ส่วนรอบทดสอบที่ผู้ใช้กดเอง หน้าเว็บจะถามสถานะทุก 2 วินาทีแล้วดาวน์โหลดให้เมื่อเสร็จ ถ้าอยากเห็นภาพรวมของระบบ ลองอ่านต่อที่ ระบบรายงานจาก SAP Business One ได้ครับ

ตั้ง timeout ของคิวให้เรียงกัน#

พอย้ายงานเข้าคิว เวลาที่ต้องดูก็ย้ายมาอยู่ฝั่ง worker แทน ค่าที่เกี่ยวข้องมีสี่ชั้น และต้องเรียงจากสั้นไปยาว

ชั้น	ตั้งที่	หน้าที่
HTTP call ไปยังระบบที่ดึงข้อมูล	Http::timeout()	ตัดเมื่อระบบปลายทางตอบช้า
job	$timeout ใน job	ตัด job ที่ทำนานเกิน
worker	--timeout หรือค่าใน Horizon	ค่าเริ่มต้นของทุก job ใน worker นั้น
connection ของคิว	retry_after ใน config/queue.php	เวลาที่คิวถือว่า job หายไปแล้วปล่อยให้ worker อื่นหยิบซ้ำ

เอกสาร Laravel เตือนว่า --timeout ต้องสั้นกว่า retry_after อย่างน้อยหลายวินาที (Job Expirations and Timeouts) ถ้ากลับกัน job ที่ยังทำไม่เสร็จจะถูกหยิบไปทำซ้ำอีกรอบ รายงานเดียวกันออกมาสองไฟล์ หรือส่งอีเมลซ้ำ และ $timeout ของ job จะแทนค่าของ worker เสมอ งานที่รู้ว่านานควรตั้งไว้ที่ตัว job เลย

memory ของ job และงานที่ตายกลางทาง#

รายงานแต่ละตัวใช้ memory ไม่เท่ากัน เราจึงตั้ง memory_limit ราย job ใน handle() แทนการเพิ่มค่าทั้งเครื่อง เช่น ค่าเริ่มต้น 512M แล้วค่อยเพิ่มเป็น 1G หรือ 2G เฉพาะรายงานที่วัดแล้วว่าต้องใช้ ข้อดีคือรายงานที่ผิดปกติจะชนเพดานของตัวเองแล้วหยุดพร้อม error ที่อ่านออก แทนที่จะกิน memory จนระบบปฏิบัติการสั่งปิด process

ระวังกรณีที่ process ถูกปิดจากข้างนอก เช่น ระบบปฏิบัติการปิดเพราะ memory เต็ม หรือ worker ถูกรีสตาร์ตกลางงาน กรณีนี้ Laravel ไม่มีโอกาสเรียก failed() ถ้าเราเก็บสถานะรายงานไว้ในฐานข้อมูลว่า "กำลังทำ" สถานะนั้นจะค้างไปตลอด ทางแก้คือตั้ง scheduled command เล็ก ๆ ที่ไล่หารายการที่ "กำลังทำ" นานเกิน timeout ของ job แล้วเปลี่ยนเป็นล้มเหลว ผู้ใช้จะได้รู้ว่าต้องกดใหม่

รายงานประจำที่ตั้งเวลาไว้ควรใส่ middleware WithoutOverlapping ด้วย (Preventing Job Overlaps) ถ้ารอบก่อนยังไม่เสร็จ รอบใหม่จะรอแทนที่จะเขียนไฟล์เดียวกันซ้อนกัน

ตั้งชื่อไฟล์ให้เปิดได้ทุกเครื่อง#

ชื่อไฟล์ภาษาไทยใช้ได้ Laravel ใส่ให้ทั้ง filename แบบ ASCII ไว้ให้โปรแกรมรุ่นเก่า และ filename* แบบ UTF-8 ตาม RFC 6266 ให้เบราว์เซอร์ปัจจุบัน ตอนลองกับ streamDownload ชื่อ "รายงานยอดขาย ต.ค. 2569.xlsx" ได้ header แบบนี้

attachment; filename=" .. 2569.xlsx"; filename*=utf-8''%E0%B8%A3%E0%B8%B2...2569.xlsx

เบราว์เซอร์ใช้ filename* จึงเห็นชื่อไทยครบ แต่ส่วน ASCII ตัดภาษาไทยทิ้งหมด ถ้าไฟล์ต้องผ่านโปรแกรมอื่นที่อ่านแค่ filename ให้ใส่รหัสหรือวันที่ภาษาอังกฤษไว้ในชื่อด้วย อีกสามเรื่องที่เจอบ่อยมีดังนี้

• อักขระที่ Windows ไม่ยอม ได้แก่ \ / : * ? " < > | เช่น ชื่อรายงานที่มี "ยอด > 1 ล้าน" จะเซฟลงเครื่องไม่ได้ ให้แทนด้วยคำอื่นก่อนตั้งชื่อ
• h กับ H ในรูปแบบเวลา h คือนาฬิกา 12 ชั่วโมง ไฟล์ที่ออกตอน 09:00 กับ 21:00 จึงชื่อเหมือนกันและเรียงผิด ใช้ H เสมอ
• เติมนามสกุลด้วย Str::finish() อย่าใช้ rtrim($name, '.xlsx') เพราะ rtrim ตัดตัวอักษร . x l s ทุกตัวที่อยู่ท้ายชื่อ ไม่ใช่ตัดคำว่า .xlsx ชื่อที่ลงท้ายด้วย s จะหายไปหนึ่งตัวโดยไม่มีใครสังเกต Str::of($name)->finish('.xlsx') เติมให้เฉพาะเมื่อยังไม่มี

ลบไฟล์เก่าตามรอบ#

ไฟล์รายงานที่เก็บไว้ให้ดาวน์โหลดสะสมเร็วกว่าที่คิด ถ้าไม่มีใครลบ ดิสก์จะเต็มในวันที่ไม่มีใครนึกถึง ตั้ง scheduled command ลบไฟล์ที่เก่ากว่ากำหนด เช่น 7 หรือ 30 วัน ตามที่ผู้ใช้ต้องย้อนดู ถ้าเก็บประวัติรายงานไว้ในตาราง ให้ลบไฟล์พร้อมแถวนั้นด้วย model:prune ส่วนไฟล์ที่ดาวน์โหลดทันทีจากทางแรก ใช้ ->deleteFileAfterSend() ให้ Laravel ลบหลังส่งเสร็จ

ปุ่ม export ที่พังเมื่อระบบโตขึ้น#

• รายงานที่เคยเร็วเริ่มช้าเมื่อข้อมูลโต ปุ่มเดิมที่ดาวน์โหลดตรงเคยใช้ได้ วันหนึ่งผู้ใช้เลือกช่วงวันที่ย้อนหลังหลายปีแล้วได้ 504 ทางเลือกคือจำกัดช่วงวันที่ที่เลือกได้ หรือให้ช่วงยาวต้องส่งทางอีเมลแทน
• สองทางของปุ่มเดียวกันใช้ค่าไม่ตรงกัน ปุ่มที่มีทั้ง "ดาวน์โหลดเลย" และ "ส่งเข้าอีเมล" ควรส่งค่าจากฟอร์มไปให้ export ตัวเดียวกัน ถ้าแยกเขียนสองที่ วันหนึ่งทางใดทางหนึ่งจะลืมใช้ช่วงวันที่ที่ผู้ใช้เลือก
• รายงานสองตัวเขียนชื่อไฟล์ชั่วคราวเดียวกัน ถ้ารายงานคนละตัวใช้ pattern ชื่อไฟล์เดียวกันแล้วรันพร้อมกัน ไฟล์ของตัวหนึ่งจะทับหรือถูกย้ายไปก่อนอีกตัวเขียนเสร็จ ใส่ชื่อรายงานหรือ id ของรอบที่รันไว้ในชื่อไฟล์ที่ทำงานอยู่ด้วย