รหัสไปรษณีย์กับที่อยู่ไทยไม่ตรงกันเพราะอะไร แล้วระบบควรเก็บที่อยู่ยังไง

ลูกค้ากรอกที่อยู่ถูก แต่ขนส่งไม่รับ#

อย่างตอนที่เราทำระบบหลังบ้านให้ร้านค้าออนไลน์ที่ส่งของผ่าน GoShip ช่องกรอกที่อยู่เป็นแบบเลือกจังหวัด อำเภอ ตำบล แล้วระบบเติมรหัสไปรษณีย์ให้เอง ข้อมูลชุดนี้เราโหลดมาจากชุดข้อมูลที่อยู่ที่ใช้กันทั่วไปบน GitHub

ใช้ไปสักพักก็เจอเคสที่ลูกค้าบอกว่ารหัสไปรษณีย์บ้านตัวเองไม่มีให้เลือก อย่างบางตำบลในอำเภอปากช่อง ไปรษณีย์ไทยแยกไปใช้รหัส 30450 แล้ว แต่ชุดข้อมูลของเรายังมีแค่ 30130 ส่วนขนส่งรับทั้งสองรหัส อีกทางหนึ่งก็มีรหัสที่ชุดข้อมูลของเราให้ แต่ขนส่งไม่รู้จัก

พอนั่งไล่ดูว่าเพราะอะไร ก็เจอว่าไม่ได้มีใครผิดอยู่คนเดียว ที่อยู่ไทยมีสองระบบซ้อนกันอยู่ และแต่ละรายการก็ตามการเปลี่ยนแปลงไม่ทันกันคนละจังหวะ

รหัสจังหวัด อำเภอ ตำบล เป็นของกรมการปกครอง#

กรมการปกครองให้รหัสพื้นที่เป็นเลขสองหลักต่อกันทีละระดับ

ทั้งประเทศมี 77 จังหวัด 928 อำเภอและเขต (อำเภอ 878 รวมกับ 50 เขตของกรุงเทพฯ) และราว 7,400 ตำบลและแขวง รหัส 6 หลักของตำบลบอกได้ทันทีว่าอยู่อำเภอไหน จังหวัดไหน ไม่ต้องเทียบชื่อ ซึ่งสำคัญมาก เพราะชื่อตำบลซ้ำกันข้ามจังหวัดเยอะ อย่าง ต.เกาะเต่า มีทั้งที่สุราษฎร์ธานีและพัทลุง

รายการทางการอยู่ที่หน้าทำเนียบท้องที่ของกรมการปกครอง เป็นไฟล์ ccaatt.xlsx มีรหัสกับชื่อทั้งภาษาไทยและอังกฤษ รหัสไหนยกเลิกแล้วจะมีเครื่องหมาย * พร้อมวันที่ยกเลิก แต่ไม่มีรหัสไปรษณีย์ หน้าเว็บเขียนว่าอัปเดต 08/07/2560 ขณะที่ในไฟล์บอกว่าเป็นข้อมูล ณ วันที่ 1 กันยายน 2566 จะรู้ว่าข้อมูลใหม่แค่ไหนจึงต้องเปิดไฟล์ดูเอง

รหัสไปรษณีย์แบ่งตามที่ทำการที่นำจ่าย#

รหัสไปรษณีย์ 5 หลักเป็นของไปรษณีย์ไทย สองหลักแรกบอกจังหวัดทางไปรษณีย์ สามหลักหลังบอกที่ทำการที่นำจ่าย ส่วนใหญ่ลงท้ายด้วย 000 สำหรับที่ทำการในตัวจังหวัด เช่น 20000 ชลบุรี 37000 อำนาจเจริญ

สองหลักแรกของรหัสไปรษณีย์ไม่ใช่รหัสจังหวัดของกรมการปกครอง สมุทรปราการมีรหัสจังหวัด 11 แต่รหัสไปรษณีย์ขึ้นต้นด้วย 10 เช่น 10270 นนทบุรีรหัสจังหวัด 12 แต่รหัสไปรษณีย์เป็น 11000 สองระบบนี้นับกันคนละชุดตั้งแต่ต้น

ที่สำคัญกว่าตัวเลขคือ รหัสไปรษณีย์ผูกกับพื้นที่ที่บุรุษไปรษณีย์ของที่ทำการนั้นออกไปส่งของ ไม่ได้ผูกกับเส้นเขตการปกครอง ผลที่ตามมามีสองแบบ

• ตำบลเดียวมีได้หลายรหัส ถ้าตำบลนั้นมีที่ทำการหลายแห่งแบ่งกันส่ง อย่าง ต.อ่าวนาง จ.กระบี่ ใช้ 81000 แต่หมู่ 1–6 ใช้ 81180 และหมู่ 7–8 ใช้ 81210 ในกรุงเทพฯ บางอาคารก็มีรหัสของตัวเอง เขตปทุมวันใช้ 10330 แต่อาคารลุมพินีทาวเวอร์ใช้ 10120 และศาลแขวงปทุมวันใช้ 10500
• รหัสเดียวข้ามอำเภอหรือข้ามจังหวัดได้ เมื่อที่ทำการฝั่งไหนเดินทางไปถึงง่ายกว่า อย่าง 80240 ใช้ทั้งที่ อ.เขาพนม จ.กระบี่ และ อ.ทุ่งใหญ่ จ.นครศรีธรรมราช หรือ ต.แม่แดด อ.กัลยาณิวัฒนา ซึ่งอยู่ในเชียงใหม่ แต่ใช้รหัส 58130 ของที่ทำการไปรษณีย์ปาย จ.แม่ฮ่องสอน

ในข้อมูลของไปรษณีย์ไทยที่เราถอดมานับดู มีรหัสไปรษณีย์ราว 190 รหัสที่ใช้มากกว่าหนึ่งอำเภอ และ 14 รหัสที่ข้ามจังหวัด

รหัสไปรษณีย์เปลี่ยนบ่อยกว่าเขตการปกครอง#

เขตการปกครองนิ่งกว่าที่คิด อำเภอล่าสุดคือ อ.กัลยาณิวัฒนา ซึ่งตั้งเมื่อปี 2552 ตำบลจะเปลี่ยนเป็นช่วง ๆ เช่น ปี 2560 กรุงเทพมหานครแบ่งแขวงใหม่ใน 7 เขต ยุบแขวงบางนาเป็นบางนาเหนือกับบางนาใต้ ยุบแขวงบางบอนเป็น 4 แขวง และตั้งแขวงใหม่อย่างรัชดาภิเษกกับพญาไท รวม 13 แขวง ต่างจังหวัดก็มีตำบลเปลี่ยนชื่อบ้าง อย่าง ต.หนองเข็ง จ.บึงกาฬ ที่เปลี่ยนเป็น ต.โนนสว่าง

รหัสไปรษณีย์เปลี่ยนบ่อยกว่า เพราะทุกครั้งที่ไปรษณีย์ไทยเปิดที่ทำการใหม่ ก็จะย้ายบางตำบลไปใช้รหัสของที่ทำการนั้น เช่น

• อ.บางเสาธง จ.สมุทรปราการ จาก 10540 เป็น 10570
• อ.วังเจ้า จ.ตาก ไปใช้ 63180 บางรายการยังเป็น 63000 และขนส่งรับทั้งสองรหัส
• 4 ตำบลใน อ.ปากช่อง จาก 30130 เป็น 30450 ที่เล่าไว้ข้างบน
• อ.เฝ้าไร่ จ.หนองคาย ที่เคยใช้ 43120 ของที่ทำการโพนพิสัย ตอนนี้มีที่ทำการเฝ้าไร่ 43230 ของตัวเองแล้ว

ปัญหาจริงจึงไม่ได้อยู่ที่เปลี่ยนบ่อย แต่อยู่ที่แต่ละรายการตามไม่ทัน อย่างปากช่อง ข้อมูลของไปรษณีย์ไทยเองให้ 4 ตำบลนั้นเป็น 30450 มาตั้งแต่ปี 2561 แต่ชุดข้อมูลบน GitHub ทุกชุดที่เราเปิดดูยังเป็น 30130 อยู่ แขวงที่กรุงเทพฯ ประกาศตั้งปี 2560 เพิ่งเข้าไปอยู่ในชุดข้อมูลบน GitHub ที่ใช้กันมากในปี 2567 ถึง 2569 ช้าไป 7–8 ปี ส่วนรายการของขนส่งก็มักเป็นข้อมูลที่ดึงมาครั้งเดียวแล้วใช้ต่อ ในปี 2562 รายการตำบลบนเว็บของขนส่งรายใหญ่เจ้าหนึ่งยังให้บางเสาธงเป็น 10540 อยู่ ทั้งที่ไปรษณีย์ไทยเปลี่ยนไปแล้ว

ชุดข้อมูลที่โหลดมาใช้ก็ไม่ตรงกันเอง#

ไปรษณีย์ไทยเผยแพร่รหัสไปรษณีย์ทั่วประเทศ เป็นโปสเตอร์ PDF ที่บอกว่าเป็นข้อมูลสถานะเดือนพฤษภาคม 2561 นอกจากนั้นก็มีหน้าค้นหาบนเว็บ แต่ไม่มีไฟล์ "ตำบล → รหัสไปรษณีย์" ที่เอาไปใช้ในระบบได้ตรง ๆ ที่ผ่านมาเราจึงมักโหลดชุดข้อมูลที่คนในชุมชนรวบรวมไว้บน GitHub มาใช้ ซึ่งช่วยคนทำระบบไทยมาเยอะ แต่ส่วนใหญ่ไม่ได้บอกว่าข้อมูลมาจากไหน

เราลองเอาสองชุดที่ใช้กันมาก คือ kongvut/thai-province-data กับ thailand-geography-json มาเทียบกัน ทั้งสองชุดมีรหัสตำบลตรงกันครบ 7,436 ตำบล แต่ให้รหัสไปรษณีย์ต่างกัน 43 ตำบล

ช่อง "รายการของขนส่ง" มาจากรายการที่อยู่ที่ GoShip รับสำหรับ Flash Express ที่เราใช้ในงานนั้น จะเห็นว่าไม่มีชุดไหนตรงกับไปรษณีย์ไทยทุกแถว รายการของขนส่งก็เช่นกัน และยังมีแขวงบางนากับแขวงบางบอนที่กรมการปกครองยกเลิกรหัสไปตั้งแต่เมษายน 2565 กับยังใช้ชื่อ ต.หนองเข็ง อยู่ ชื่อสะกดก็ต่างกันได้ เช่น จักรวรรดิ กับ จักรวรรดิ์ หรือ ทุ่งปี้ กับ ทุ่งปี๊

เก็บที่อยู่ในระบบให้รับมือได้#

ต่อให้หาชุดข้อมูลที่ดีที่สุดมาได้ ก็จะมีวันที่ไม่ตรงกับขนส่งอยู่ดี ระบบจึงควรออกแบบให้รับเรื่องนี้ได้ตั้งแต่แรก จากงานนั้นเราสรุปไว้แบบนี้

1. เก็บรหัสตำบล 6 หลัก ไม่ใช่แค่ชื่อ ชื่อซ้ำกันข้ามจังหวัด และสะกดต่างกันได้ ส่วนรหัสไม่เปลี่ยนตามการสะกด เก็บชื่อที่ลูกค้าเห็นตอนกรอกไว้ด้วย เผื่อชื่อเปลี่ยนภายหลัง
2. ให้ตำบลหนึ่งมีได้หลายรหัสไปรษณีย์ ถ้ามีรหัสเดียวก็เติมให้เลย ถ้ามีหลายรหัสให้ลูกค้าเลือก
3. เก็บรหัสไปรษณีย์เป็นข้อความ ไม่ใช่ตัวเลข จะได้ไม่มีปัญหาเรื่องรูปแบบตอนส่งต่อให้ระบบอื่น
4. เตือน แต่อย่าบล็อก ถ้าลูกค้ากรอกรหัสที่ไม่มีในรายการของเรา ให้บันทึกได้ แล้วติดธงให้ทีมเช็ก ลูกค้ารู้จักรหัสบ้านตัวเองดีกว่าชุดข้อมูลของเรา
5. จำชื่อเก่าไว้ ชื่อตำบลที่ยุบหรือเปลี่ยนชื่อแล้วยังโผล่มาจากที่อยู่เก่าของลูกค้าและจากรายการของขนส่ง เก็บไว้เป็นชื่อเรียกอื่นที่ชี้ไปตำบลใหม่
6. บันทึกว่าใช้ชุดข้อมูลรุ่นไหน มาจากไหน พอแหล่งข้อมูลเปลี่ยน จะได้รู้ว่าต้องเช็กอะไร
7. เทียบกับรายการของขนส่งก่อนใช้งานจริง ขนส่งส่วนใหญ่มีรายการที่อยู่ที่รับ หรือมี API ตรวจที่อยู่ ไล่หาแถวที่ไม่ตรงแล้วเติมให้ครบ

ใน Laravel ตารางรหัสไปรษณีย์หน้าตาประมาณนี้

Schema::create('subdistrict_postcodes', function (Blueprint $table) {
    $table->char('subdistrict_code', 6);
    $table->char('postcode', 5);
    $table->string('source');
    $table->string('note')->nullable();
    $table->primary(['subdistrict_code', 'postcode']);
});

Schema::create('addresses', function (Blueprint $table) {
    $table->id();
    $table->string('line');
    $table->char('subdistrict_code', 6)->index();
    $table->string('subdistrict');
    $table->string('district');
    $table->string('province');
    $table->char('postcode', 5);
    $table->boolean('needs_review')->default(false);
    $table->timestamps();
});

คีย์หลักของ subdistrict_postcodes เป็นคู่ของรหัสตำบลกับรหัสไปรษณีย์ ตำบลหนึ่งจึงมีได้หลายแถว ส่วน source บอกว่ารหัสนั้นมาจากไหน ส่วนตาราง addresses เก็บทั้งรหัสตำบลและชื่อที่ลูกค้าเห็น และมี needs_review ไว้ติดธงเวลารหัสไม่ตรงกับรายการ

ชุดข้อมูลที่บอกที่มาทุกแถว#

หลังจากงานนั้น เรารวบรวมชุดข้อมูลที่อยู่ของเราเองไว้ที่ข้อมูลจังหวัด อำเภอ ตำบล และรหัสไปรษณีย์ ใช้รหัสและชื่อจากกรมการปกครอง ใช้รหัสไปรษณีย์จากไปรษณีย์ไทย และทุกแถวที่แก้จากต้นฉบับมีหลักฐานกำกับ แต่ละรุ่นบอกวันที่ของทุกแหล่ง ค้นดูในหน้านั้นได้เลย หรือดาวน์โหลดไปใช้ได้ทั้ง JSON, CSV, SQL และ Excel

เราไม่ได้บอกว่าชุดนี้ถูก 100% แต่ทุกแถวตรวจย้อนได้ว่ามาจากไหน ถ้าเจอแถวที่ไม่ตรง บอกเราได้เลยครับ